Đêm trăng bên bãi mía

Tg Hoàng Thanh

Nhà máy mía đường Lam Sơn Thanh Hóa ngày ấy nằm giữa một vùng mía bạt ngàn.

Mùa ép đến, cả vùng quê như cùng thức với nhà máy. Từ tờ mờ sáng, trên những con đường đất đỏ đã nghe tiếng xe bò lọc cọc, tiếng công nông nổ giòn, tiếng người gọi nhau trong sương. Những bó mía còn vương lá khô, cao quá đầu người, được chở về chất thành từng đống lớn ngoài sân. Trong xưởng, máy nghiền chạy suốt ngày đêm, ì ầm, nặng nhọc, như tiếng thở sâu của một cơ thể khổng lồ.

Khói lò bay là là trên những mái tôn cũ. Mùi mật nóng, mùi bã mía ẩm, mùi dầu máy và mùi than cháy quyện vào nhau, thành thứ hương vị không thể lẫn của một thời đã xa.

Thời ấy, cái gì cũng thiếu.

Thiếu gạo. Thiếu vải. Thiếu xà phòng. Thiếu phụ tùng thay thế. Một vòng bi, một đoạn dây curoa, một tấm vải lọc đường cũng phải tính toán, xin cấp, ghi phiếu, chờ duyệt. Nhưng trong cái thiếu thốn kéo dài ấy, hình như con người lại biết nhường nhịn nhau hơn. Một củ khoai luộc chia đôi sau ca đêm, một bát nước chè xanh chuyền tay nhau giữa giờ nghỉ, một lời hỏi thăm khi có người ốm, đều có thể thành sự an ủi.

Giám đốc nhà máy khi ấy là anh Lâm.

Anh cao lớn, dáng đi nhanh, giọng nói vang rõ giữa tiếng máy. Trong công việc, anh nghiêm và quyết. Những ngày vào vụ ép, anh gần như có mặt ở khắp nơi: lúc ngoài sân mía, lúc dưới xưởng nghiền, lúc trong phòng điều hành, lúc lại đứng bên lò hơi, áo ướt mồ hôi, mắt nhìn không rời những đồng hồ áp lực.

Công nhân trẻ có người sợ anh. Nhưng những ai làm lâu đều hiểu, cái nghiêm của anh Lâm không phải để làm oai. Nó là cái nghiêm của người gánh trách nhiệm giữa một thời khan hiếm. Chỉ một sự cố nhỏ cũng có thể khiến dây chuyền ngừng chạy, mía ùn ngoài bãi, kế hoạch sản xuất bị vỡ, còn bà con nông dân thì nóng ruột chờ cân.

Anh Lâm nghiêm, nhưng không lạnh.

Nhà ai có mẹ già đau ốm, ai thiếu tem phiếu, ai ở khu tập thể bị dột mái, ai mới nhận thư báo tin buồn từ quê, anh đều biết. Anh ít khi nói lời thương cảm. Nhưng sau những cuộc họp, người ta thường thấy có một ca làm được đổi nhẹ hơn, một suất bồi dưỡng được ghi thêm, một lá đơn khó khăn được đặt lên bàn đúng lúc.

Cũng năm ấy, nhà máy có đoàn chuyên gia nước ngoài sang hỗ trợ cải tiến dây chuyền ép mía và nấu đường. Anh Lâm phân công cô M. phụ trách phòng họp, nước uống và những việc hậu cần.

M. là cô gái trẻ quê ven sông Mã.

Cô có nước da trắng, khuôn mặt xinh xắn. Mỗi khi cười, hai lúm đồng tiền hiện lên rất duyên. Giữa một nhà máy lúc nào cũng đầy bụi bã mía, dầu máy, khói lò và tiếng kim loại va đập, M. giống như một khoảng trong trẻo nhỏ nhoi.

Sáng nào cô cũng đến sớm. Khi sân nhà máy còn mờ hơi sương, cô đã mở cửa phòng họp, lau bàn ghế, rửa chén, đặt bình nước chè xanh lên bàn. Những tập tài liệu được cô xếp ngay ngắn. Chiếc khăn trải bàn đã cũ, mép sờn, cũng được cô vuốt phẳng phiu như thể bằng sự chăm chút ấy, căn phòng nghèo nàn sẽ bớt đi vẻ tạm bợ.

Các chuyên gia nước ngoài không nhớ hết tên cán bộ trong nhà máy. Nhưng họ nhớ M. Nhớ cô gái Việt Nam nhỏ nhắn, mắt trong, nụ cười hiền, mỗi sáng lặng lẽ đặt những chén nước lên bàn rồi khẽ lui ra.

Trong số những người âm thầm để ý đến M., có anh T.

Anh T. là kỹ sư chế tạo máy, tốt nghiệp Đại học Bách khoa Hà Nội. Sau những năm học giữa Thủ đô còn nhiều gian khó, anh về công tác ở nhà máy mía đường Thanh Hóa. Anh từng là bộ đội chiến trường B, từng đi qua bom đạn, sốt rét, những cánh rừng và những cuộc chia tay không hẹn ngày gặp lại. Hòa bình lập lại, anh trở về với máy móc, bản vẽ, thước cặp và những ca sửa chữa thâu đêm.

Anh gầy, nước da sạm, đôi mắt sâu. Ở anh có cái lặng lẽ của người đã chứng kiến nhiều mất mát. Trong nhà máy, người ta quý anh vì chuyên môn giỏi. Máy ép trục trặc, lò hơi bất thường, băng tải lệch nhịp, chỉ cần gọi anh T., anh lại lặng lẽ có mặt.

Có những đêm, máy nghiền đột ngột rung mạnh. Cả xưởng lo lắng. Anh T. cởi áo khoác, chui xuống gầm máy, người dính đầy dầu mỡ và bã mía. Anh áp tai nghe tiếng máy chạy, chăm chú như người thầy thuốc nghe nhịp tim bệnh nhân. Chỉ một tiếng rít lệch, một độ rung khác thường, anh cũng đoán ra chỗ hỏng.

Anh còn viết chữ rất đẹp. Những bảng phân ca, sơ đồ dây chuyền, khẩu hiệu treo trong nhà máy, nhiều khi đều do tay anh viết. Nét chữ vuông vức, cứng cáp mà có độ mềm, giống như con người anh: điềm đạm bên ngoài, sâu kín bên trong.

Ban đầu, giữa M. và anh T. chỉ là những việc rất nhỏ.

Cô sang khu kỹ thuật xin giấy, mượn dụng cụ, nhờ sửa chiếc quạt bàn, cái phích nước, cánh cửa kẹt trong phòng họp. Anh T. thường ít nói. Anh cúi xuống vặn lại con ốc, nối lại sợi dây điện, chỉnh chiếc bản lề rồi hỏi:

— Còn gì hỏng nữa không, cô M.?

M. cười:

— Có anh T. thì cái gì cũng sửa được.

Anh không đáp. Chỉ cúi mặt cười hiền.

Ở một thời nghèo khó, tình cảm thường bắt đầu bằng những điều giản dị đến mức không ai kịp gọi tên. Một lần anh nhường cho cô phần cơm có miếng cá to hơn ở bếp ăn tập thể. Một lần cô khâu lại giúp anh chiếc cúc áo bộ đội đã sờn. Một chiều mưa, anh đạp xe đưa cô qua con đường đất lầy về khu tập thể, chiếc áo mưa cũ không đủ che cho hai người, nhưng họ vẫn thấy lòng mình ấm.

Rồi những câu chuyện ngắn ngủi dài dần ra.

M. kể về quê ven sông Mã, về mẹ, về những mùa lụt nước lên trắng đồng, về những bữa cơm độn khoai sắn mà cả nhà vẫn cố dành cho nhau miếng ngon. Anh T. kể về Hà Nội thời sinh viên, về giảng đường Bách khoa, về những đêm thức trắng bên bản vẽ kỹ thuật, về ước mơ chế tạo những cỗ máy lớn cho đất nước.

Rồi anh kể về chiến trường.

Anh kể ít thôi. Những người lính cũ thường không thích nói nhiều về mất mát. Nhưng trong những khoảng lặng giữa các câu chuyện, M. hình như hiểu được điều anh không nói. Hiểu những đêm rừng mưa lạnh. Hiểu những cơn sốt rét vắt kiệt người. Hiểu những đồng đội đã nằm lại đâu đó bên triền suối, dưới tán cây, trong những năm tháng tuổi trẻ của anh còn chưa kịp sống cho riêng mình.

Tình yêu của họ lớn lên âm thầm như thế.

Không có hoa. Không có thư tình dài. Không có những lời hẹn thề trước đông người. Chỉ có ánh mắt tìm nhau sau ca làm, một chén nước chè đẩy nhẹ về phía người kia, một cái áo khoác đặt vội lên vai trong chiều gió lạnh.

Rồi một ngày, người ta nhận thấy M. khác đi.

Cô ít cười hơn. Có buổi đang rót nước trong phòng họp, tay cô bỗng run lên, mặt tái đi. Lúc đầu chỉ vài người để ý. Sau đó, những lời xì xào lan dần từ bếp ăn tập thể sang sân mía, từ khu hành chính xuống xưởng máy.

M. có thai.

Bây giờ, chuyện ấy có thể chỉ là chuyện riêng của hai người yêu nhau. Nhưng vào thời bao cấp, trong một cơ quan nhà nước, riêng tư nhiều khi không còn là riêng tư nữa. Đạo đức, lối sống, tư cách cán bộ, trách nhiệm với tập thể, tất cả đều được đặt trong những khuôn phép chặt chẽ. Một chuyện tình yêu chưa kịp cưới xin có thể trở thành nội dung của bản tường trình, của cuộc họp kiểm điểm, của những lời phê bình trước tập thể.

Khi sự việc được báo cáo lên lãnh đạo, M. và anh T. được yêu cầu viết bản tường trình.

Tôi còn nhớ buổi chiều ấy.

Ngoài sân, xe mía vẫn nối nhau vào cổng. Lá mía khô xào xạc trong gió. Trong xưởng, máy ép vẫn ì ầm, đều đặn, vô tư, như không hề biết ở căn phòng nhỏ cuối dãy nhà cấp bốn có hai con người đang cúi đầu trước biến cố của đời mình.

M. ngồi ở một góc phòng. Cô viết chậm. Mái tóc buông xuống che nửa khuôn mặt. Có lúc cô dừng bút, đưa tay lau nhanh khóe mắt.

Anh T. ngồi ở góc bên kia.

Trước mặt anh là tờ giấy trắng. Người kỹ sư từng đọc được những bản vẽ phức tạp, từng tháo lắp những cụm máy nặng hàng tấn, từng đi qua bom đạn chiến trường, giờ lại lúng túng trước mấy dòng chữ về chuyện riêng tư nhất của đời mình.

Có lẽ với anh, nhận khuyết điểm không khó.

Điều khó hơn là nhìn người con gái mình thương phải ngồi đó, nhỏ bé, lặng im, trong khi câu chuyện của hai người sắp trở thành câu chuyện của cả nhà máy.

Trong bản tường trình, họ nhắc đến một đêm trăng bên bãi mía.

Đó là đêm cuối vụ ép.

Trăng lên rất sáng. Ánh trăng trải xuống những thửa mía vừa chặt dở, làm các gốc mía ánh lên màu bạc nhạt. Gió từ phía sông thổi về, mang theo hơi nước lành lạnh và mùi lá mía khô ngai ngái. Xa xa, nhà máy vẫn đỏ lửa. Tiếng máy nghiền vọng lại trầm đục, khi gần khi xa, như tiếng thở dài của đất.

Hôm ấy, tan ca muộn, anh T. đạp xe đưa M. về khu tập thể.

Đi ngang qua bãi mía sau nhà máy, họ dừng lại. Không ai nói trước. Có lẽ vì trăng quá sáng. Có lẽ vì gió quá yên. Cũng có lẽ vì sau bao tháng ngày giấu kín, lòng người đã không còn đủ sức im lặng.

Họ ngồi bên nhau trên bờ đất.

Sau lưng là nhà máy còn sáng đèn. Trước mặt là bãi mía mênh mang trong trăng.

M. nói cô nhớ mẹ. Nhớ căn nhà nhỏ ở quê, nhớ cái sân đất sau mỗi trận mưa, nhớ những buổi tối mẹ ngồi vá áo dưới ngọn đèn dầu. Cô bảo đời người con gái chẳng mong gì lớn lao, chỉ mong có một mái nhà, một bếp lửa, một người thương mình thật lòng, và những đứa con lớn lên trong yên ổn.

Anh T. im lặng rất lâu.

Rồi anh nói về những năm tháng của mình. Về giảng đường Bách khoa, nơi anh từng mơ ước chế tạo những cỗ máy phục vụ đất nước. Về chiến trường, nơi tuổi trẻ của anh bị kéo qua những cánh rừng, những con suối, những trận bom, những cơn sốt và những nấm mộ vội vàng. Anh bảo, có những đêm nằm giữa rừng, nghe mưa rơi trên tấm tăng, anh chỉ mong nếu còn sống trở về, sẽ được sống một đời bình thường. Có công việc. Có mái nhà. Có người để thương. Có tiếng trẻ con trong sân.

M. quay sang nhìn anh.

Trong ánh trăng, khuôn mặt cô vừa trong trẻo vừa buồn. Hai lúm đồng tiền không hiện rõ, nhưng đôi mắt thì long lanh như có nước.

Đêm ấy, giữa mùi mật mía còn vương trong gió, giữa tiếng máy xa xa và đồng đất lặng im, hai con người đã đi qua những thiếu thốn của thời đại bỗng thấy mình thuộc về nhau.

Tình yêu đến nhẹ như trăng rơi trên lá mía.

Và từ đêm ấy, một mầm sống âm thầm hình thành.

Khi cái thai lớn dần, chuyện riêng của họ trở thành chuyện của nhà máy. Những cuộc họp kiểm điểm được tổ chức. Có người phát biểu nghiêm khắc. Có người nói nhẹ hơn. Có người thương nhưng không dám bênh nhiều, vì thời ấy, nói một lời cảm thông cũng phải cân nhắc sao cho không bị hiểu là coi nhẹ kỷ luật.

M. thường ngồi im, hai tay đặt lên bụng.

Cô không cãi. Không thanh minh. Chỉ có đôi mắt đỏ hoe khiến người nhìn thấy cũng phải chạnh lòng. Có lẽ điều làm cô đau nhất không chỉ là những lời phê bình, mà là việc tình yêu của mình, nỗi sợ của mình, đứa con chưa kịp chào đời của mình phải trở thành điều để người khác đem ra cân nhắc, đánh giá.

Anh T. nhận phần lỗi về mình.

Trong một cuộc họp, anh đứng dậy. Giọng anh khàn, chậm, nhưng rõ từng tiếng:

— Tôi là cán bộ kỹ thuật, là đảng viên. Tôi xin nhận khuyết điểm trước tập thể. Nhưng tôi cũng xin được chịu trách nhiệm với cô M. và với đứa con.

Cả phòng lặng đi.

Ở một thời mà mỗi lời nói đều phải đặt trong khuôn phép, câu nói ấy giản dị mà nặng như một lời thề.

Sau cuộc họp hôm đó, tôi gặp anh T. đứng một mình ngoài sân nhà máy. Chiều xuống chậm. Ống khói in một vệt xám dài lên nền trời đỏ nhạt. Những đống bã mía chất bên xưởng tỏa mùi ngai ngái.

Anh nhìn về phía khu tập thể nữ, nói nhỏ:

— Mình không sợ kiểm điểm. Chỉ thương cô ấy. Con gái mà phải chịu bao nhiêu lời như thế, tội lắm.

Tôi nghe mà không biết đáp gì.

May thay, giữa những quy định nghiêm ngặt của thời ấy, vẫn còn có những con người biết đặt tình thương bên cạnh kỷ luật.

Anh Lâm hiểu hoàn cảnh của họ. Anh không làm lớn chuyện, cũng không để những lời bàn tán đẩy hai người vào đường cùng. Trong cuộc họp lãnh đạo, anh nói chậm rãi:

— Sai thì phải kiểm điểm. Nhưng người ta yêu nhau thật lòng. Phải để người ta có đường sống, có đường sửa, có đường làm lại. Kỷ luật là để con người tốt hơn, không phải để dồn người ta đến chỗ tủi cực.

Sau đó, anh sắp xếp lại công việc cho M., để cô bớt đi lại và tránh những ánh mắt không cần thiết. Anh T. vẫn tiếp tục công việc kỹ thuật ở nhà máy, nhưng được nhắc nhở phải giữ gìn hơn. Nhà máy tạo điều kiện để hai người đăng ký kết hôn, ổn định cuộc sống.

Từ ngày M. không còn phụ trách phòng họp, mấy chuyên gia nước ngoài thỉnh thoảng vẫn hỏi:

— Cô M. đâu rồi?

Tôi chỉ cười, nói cô chuyển sang việc khác.

Làm sao có thể giải thích hết cho họ hiểu rằng, ở Việt Nam thời ấy, một chuyện tình yêu đôi lứa cũng có thể trở thành vấn đề của tập thể? Làm sao nói hết cái khó của một thời con người vừa bước ra khỏi chiến tranh, vừa khao khát yên ổn, vừa bị ràng buộc bởi bao chuẩn mực nghiêm ngặt?

Nhiều năm đã trôi qua.

Nhà máy mía đường Thanh Hóa ngày ấy giờ đã khác. Những con đường đất lầy lội mùa mưa có thể đã được trải nhựa. Những bãi mía cũ có nơi thành nhà cửa, có nơi thành xưởng mới. Tiếng máy ép, tiếng còi ca, mùi mật nóng, mùi bã mía phơi nắng chỉ còn trong trí nhớ của những người từng sống qua thời gian khó.

Không biết M. và anh T. bây giờ ra sao.

Có lẽ tóc họ đã bạc. Có lẽ đứa con sinh ra từ đêm trăng bên bãi mía năm ấy cũng đã trưởng thành, có một mái nhà riêng, có những đứa con riêng. Biết đâu người con ấy không thể hình dung rằng ngày xưa, cha mẹ mình từng phải ngồi viết bản kiểm điểm chỉ vì đã yêu nhau trước khi kịp làm đám cưới.

Riêng tôi, mỗi lần nhớ về nhà máy cũ, tôi không nhớ nhiều đến những cuộc họp phê bình, những bản tường trình hay những lời bàn tán sau lưng.

Tôi nhớ đêm trăng bên bãi mía.

Nhớ hai người trẻ ngồi cạnh nhau trong mùi mật ngọt, gió sông và tiếng máy xa xa. Sau lưng họ là nhà máy đỏ lửa. Trước mặt họ là cánh đồng mênh mang. Họ yêu nhau bằng một thứ tình yêu vụng dại mà chân thành, lặng lẽ mà sâu nặng.

Một thời, có những đôi lứa chưa kịp báo hỷ với họ hàng đã phải báo cáo với tổ chức.

Chưa kịp mặc áo cưới đã phải cúi đầu trước bản kiểm điểm.

Nghĩ lại, thấy buồn. Nhưng trong nỗi buồn ấy có cả sự trân trọng.

Bởi giữa thiếu thốn và khuôn phép, giữa tiếng máy, khói lò, tem phiếu và những cuộc họp dài, tình yêu vẫn âm thầm tìm cách nảy mầm. Như cây mía sau mùa mưa, dẫu bị gió quật, dẫu thân đầy vết xước, vẫn lặng lẽ vươn lên.

Và khi đến mùa, nó vẫn chắt ra vị ngọt.